Dernek Nasıl Kurulur? Adım Adım Kuruluş Rehberi

Türkiye’de dernek kurmak için fiil ehliyetine sahip en az yedi gerçek veya tüzel kurucu, ortak ve kazanç paylaşma dışındaki bir amaç etrafında birleşir. Kurucular; Dernekler Yönetmeliği Ek-2 kuruluş bildirimini, her sayfası imzalı dernek tüzüğünü ve durumlarına göre gerekli ekleri dernek merkezinin bulunduğu yerin mülki idare amirliğine verir. Dernek, dosyanın teslimiyle tüzel kişilik kazanır ve başvuru sahibine alındı belgesi düzenlenir. Bununla birlikte kuruluş dosyasının uygunluk incelemesi, defter tasdiki, üyelik kayıtları ve ilk genel kurul gibi işler daha sonra devam eder.

Dernek nedir?

Dernek, en az yedi gerçek veya tüzel kişinin; kazanç paylaşma dışında, kanunlarla yasaklanmamış belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere bilgi ve çalışmalarını sürekli biçimde birleştirmesiyle oluşan kişi topluluğudur. Bu tanım üç önemli sınır koyar:

• Ortak ve belirli bir amaç bulunmalıdır. “Her türlü faaliyette bulunmak” gibi sınırsız ifadeler yerine, hangi toplumsal ihtiyaca hangi yöntemlerle cevap verileceği açıklanmalıdır.
• Süreklilik hedeflenmelidir. Tek etkinlik için geçici bir araya geliş, her zaman dernek modelini gerektirmez; platform veya sözleşmesel iş birliği daha uygun olabilir.
• Kazanç üyeler arasında paylaştırılamaz. Dernek gelir elde edebilir, personel çalıştırabilir ve şartları doğduğunda iktisadi işletme yürütebilir; ancak gelir ve mal varlığı üyelerin kişisel kazancı olarak dağıtılamaz.

Dernek modeli; üyelik, genel kurul, seçimli yönetim ve katılımcı karar alma yapısı isteyen topluluklar için elverişlidir. Belirli bir mal varlığını sürekli bir amaca tahsis etmek ön plandaysa vakıf; birden çok derneği üst yapıda birleştirmek isteniyorsa federasyon ayrıca değerlendirilmelidir.

Dernek kurmak için kaç kişi gerekir?

Kuruluş için asgari sayı yedi gerçek veya tüzel kişidir. Bu sayı yalnız formu imzalayacak isim sayısı olarak görülmemelidir. Kurucular, geçici yönetim kurulunu oluşturur ve ilk genel kurula kadar derneğin temsil ve idaresini üstlenir.

İlk genel kuruldan önce yönetim ve denetim kurullarının asil ve yedek üyelerini seçmeye yetecek sayıda üye bulunması gerekir. Örneğin tüzükte yönetim kurulunun 5 asil–5 yedek, denetim kurulunun 3 asil–3 yedek üyeden oluşacağı yazılıysa organları eksiksiz seçebilmek için en az 16 seçilebilir üyeye ihtiyaç doğar. Bu nedenle “yedi kişiyle kurulur” bilgisi, sürdürülebilir üye tabanı ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Kurucular hangi şartları taşımalıdır?

Genel kural, fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel kişilerin önceden izin almadan dernek kurabilmesidir. Ancak özel kanunlardaki mesleki veya statüye bağlı sınırlamalar saklıdır. Kurucu listesi hazırlanırken şu kontroller yapılmalıdır:

Gerçek kişi kurucular

• Kimlik ve iletişim bilgileri güncel olmalıdır.
• Fiil ehliyeti ve varsa özel mevzuattan doğan kısıtlar değerlendirilmelidir.
• Yabancı uyruklu gerçek kişilerin Türkiye’de yerleşme hakkını gösteren belgeleri dosyaya eklenmelidir.
• Kurucunun tüzüğü ve kuruluş bildirimini bizzat, doğru bilgilerle imzalaması sağlanmalıdır.

Tüzel kişi kurucular

Bir şirket, dernek, vakıf veya başka bir tüzel kişi kurucu olacaksa yalnız tüzel kişinin adı yazılmaz. Yetkili organın dernek kurucusu olma kararı, tüzel kişinin kuruluş belgesi ve tüzel kişiyi kurucular arasında temsil edecek gerçek kişinin yetkilendirilmesi dosyalanır. Tüzel kişinin kendi statüsünde böyle bir karar almaya engel bulunup bulunmadığı ayrıca kontrol edilir.

Çocuk dernekleri ve özel durumlar

Çocuk derneklerinde kurucu ve üyelik yapısı için özel hükümler bulunur; tüzel kişiler çocuk derneğine kurucu veya üye olamaz ve kurucu çocukların yasal temsilcilerinin izni gerekir. Spor kulübü, sendika, siyasi parti, meslek kuruluşu veya özel kanun kapsamındaki yapılar için genel dernek kuruluş rehberi tek başına yeterli değildir.

Kuruluştan önce alınması gereken temel kararlar

Evrak hazırlamadan önce kurucuların aşağıdaki kararları yazılı bir kuruluş notunda netleştirmesi, tüzükteki çelişkileri azaltır:

Bu çalışma “kuruluş amacı” ile “faaliyet araçlarını” ayırmalıdır. Örneğin “gençlerin eğitim olanaklarına erişimini artırmak” amaçtır; burs programı, mentorluk, eğitim, araştırma ve yayın ise araçtır. Amaç maddesinin çok dar yazılması yeni faaliyetlerde tüzük değişikliği doğurabilir; ölçüsüz geniş yazılması ise kuruluşun ne yaptığına dair belirsizlik yaratır.

Dernek adı nasıl seçilir?

Dernek adı, daha önce kurulmuş bir derneğin adından ayırt edilebilir olmalı; yanıltıcı, hukuka veya ahlaka aykırı olmamalıdır. Bazı kelime ve işaretlerin kullanımı izne tabidir. Kuruluş dosyası hazırlanmadan önce:

1. Aynı veya karıştırılabilecek adların faal kuruluş listelerinde araştırılması,
2. Alan adı ve sosyal medya kullanıcı adlarının kontrol edilmesi,
3. Marka hakkı ve üçüncü kişi hakları bakımından ön inceleme yapılması,
4. İzne tabi kelime, kamu kurumu izlenimi veya resmî amblem riski varsa ilgili usulün araştırılması

uygun olur.

Ad seçimi yalnız iletişim işi değildir. Banka hesabı, bağışçı güveni, sözleşmeler ve dijital görünürlük aynı ad üzerinden ilerleyeceği için kısa, anlaşılır ve amaçla uyumlu bir ad tercih edilmelidir.

Dernek merkezi adresi nasıl belirlenir?

Merkez, derneğin hukuki yerleşim yeridir. Tebligatlar, yetkili mülki idare, defter işlemleri ve birçok bildirim bu adrese bağlıdır. Adresin fiilen kullanılabilir olması, posta ve resmî tebligatların düzenli alınabilmesi gerekir.

Merkez tapu kütüğünde mesken olarak görünen bağımsız bölümde olacaksa, resmî kuruluş sayfası kat malikleri kurulunun oybirliğiyle vereceği karar örneğini kuruluş belgeleri arasında saymaktadır. Kiralanan yerde kullanım amacı, kira sözleşmesi, bina yönetim planı ve işyeri açma/ruhsat gerektiren faaliyetler ayrıca değerlendirilmelidir.

Sanal ofis veya ortak çalışma alanı düşünülüyorsa yalnız adres tahsisi değil, tebligat kabulü, tabela, arşiv, toplantı ve kişisel veri güvenliği koşulları da sözleşmede açık olmalıdır. Her yerin ve faaliyetin özel koşulları farklı olabileceğinden başvuru öncesinde ilgili il sivil toplumla ilişkiler biriminin güncel uygulaması kontrol edilmelidir.

Dernek tüzüğü nasıl hazırlanır?

Tüzük, derneğin yalnız kuruluş belgesi değil, gelecekteki bütün kararlarının dayanağıdır. Mevzuat uyarınca en az şu konuları içermelidir:

• derneğin adı ve merkezi;
• amacı, çalışma konuları, çalışma biçimleri ve faaliyet alanı;
• üyeliğe giriş ve üyelikten çıkış koşulları;
• genel kurulun toplanma şekli ve zamanı;
• genel kurulun görevleri, yetkileri, oy ve karar usulleri;
• yönetim ve denetim kurullarının görevleri, seçimi, asil ve yedek sayıları;
• şube açılıp açılmayacağı, şubelerin yetki ve temsil düzeni;
• giriş ve yıllık aidatın belirlenme yöntemi;
• gelir kaynakları;
• iç denetim şekli;
• tüzük değişikliği;
• fesihte mal varlığının tasfiyesi;
• geçici yönetim kurulu üyelerinin adı, soyadı ve görev unvanı.

Resmî örnek tüzükler başlangıç noktasıdır; kuruluşun özel modelinin yerine geçmez. Özellikle üyelik kategorileri, aidat yetkisi, elektronik toplantı, çıkar çatışması, temsil–imza düzeni, iktisadi işletme, şubeleşme, veri işleme ve tasfiye hükümleri uygulamada sorun çıkarmayacak açıklıkta yazılmalıdır.

Dernek kuruluş belgeleri nelerdir?

Standart kuruluş dosyasının çekirdeği şöyledir:

1. Ek-2 Kuruluş Bildirimi: En az yedi kurucu tarafından eksiksiz doldurulur ve imzalanır.
2. Dernek tüzüğü: Her sayfası kurucular tarafından imzalanır.
3. Tüzel kişi kurucu belgeleri: Kuruluş belgesi, yetkili organ kararı ve temsilci bilgisi.
4. Yabancı tüzel kişi beyanı/izin bilgisi: Yabancı dernek veya kâr amacı gütmeyen kuruluş kurucu ise ilgili izin sürecine göre.
5. Yabancı gerçek kişi belgesi: Türkiye’de yerleşme hakkını gösteren belge örneği.
6. Mesken muvafakati: Merkez mesken niteliğindeyse gerekli oybirliği karar örneği.
7. Özel duruma ait ekler: Çocuk derneği izni, özel mevzuat, temsil veya adres durumuna göre.

Ulusal resmî sayfa belge adedini birer adet olarak göstermektedir. Bununla birlikte formların sürümü, başvuru kanalı ve yerel hizmet standardı değişebileceğinden dosya basılmadan önce güncel Ek-2 ile ilgili il müdürlüğünün belge listesinin karşılaştırılması gerekir. Eski internet örneklerini veya üzeri değiştirilmiş formları kullanmak yerine resmî “Bildirim ve Ekler” sayfasından güncel form alınmalıdır.

Başvuru nereye ve nasıl yapılır?

Kuruluş bildirimi ve ekleri, dernek merkezinin bulunduğu yerin mülki idare amirliğine sunulur. Uygulamada dosya il sivil toplumla ilişkiler müdürlüğü veya yetkili ilçe birimi üzerinden teslim edilir. Başvuru gün ve saati kayda alınır; başvuru sahibine Ek-1 alındı belgesi verilir.

Dernek, kuruluş bildirimi ve eklerinin teslimiyle tüzel kişilik kazanır. Bu nokta vakıftan farklıdır: dernek için kuruluş anında mahkeme tescili beklenmez. Ancak tüzel kişilik kazanılması, dosyanın bütün hükümlerinin idarece uygun bulunduğu veya bütün kuruluş sonrası işlerin tamamlandığı anlamına gelmez.

Teslim sırasında şu pratikler önerilir:

• Dosyanın imzalı bir kopyasını ve teslim envanterini saklayın.
• Alındı belgesindeki tarih–saat ve ekleri kontrol edin.
• Resmî yazışmalar için tek bir sorumlu belirleyin.
• Kuruluş sonrası kararların tarihini, tüzel kişiliğin kazanıldığı günden başlatın.
• Başvuru öncesi gayriresmî kontrol yapılmış olsa bile resmî incelemenin sonucunu bekleyin.

Kuruluş dosyası nasıl incelenir?

Kuruluş bildirimi, tüzük ve ekler mevzuata uygunluk yönünden idarece incelenir. Resmî uygulama sayfalarında bu incelemenin alındı belgesinden itibaren altmış gün içinde yapıldığı belirtilmektedir. Eksiklik veya kanuna aykırılık tespit edilirse derneğe bildirilir ve verilen süre içinde giderilmesi beklenir.

Bu aşamada en sık karşılaşılan konular; tüzükte zorunlu bir maddenin eksikliği, organ sayılarının birbiriyle çelişmesi, kurucu/temsilci kararının yetersizliği, amaç ve faaliyetlerin belirsizliği, adres ekinin eksikliği veya eski form kullanılmasıdır. Düzeltme yazısına yalnız açıklama göndermek yerine, istenen düzeltmenin hangi belgede ve hangi organ kararıyla yapılacağını belirleyen bir cevap dosyası hazırlanmalıdır.

Kuruluş sonrası değişiklikler ile idarenin istediği ilk düzeltmeler aynı hukuki prosedür olmayabilir. Tüzük değişikliği gerektirip gerektirmediği, dernek henüz ilk genel kurulunu yapmamışsa geçici yönetimin yetkisi ve bildirimin yöntemi somut yazıya göre değerlendirilmelidir.

Kuruluştan sonra ilk yapılacak işler

Dernek kurulduktan sonraki ilk haftalarda en az şu çalışma akışı kurulmalıdır:

1. Geçici yönetim kurulu görev dağılımı

Başkan, başkan yardımcısı, sekreter, sayman veya tüzükteki görevler belirlenir. Temsil ve ilzam, banka hesabı, defter tasdiki, DERBİS işlemleri, üyelik başvuruları ve harcama yetkileri karar defterine açıkça yazılır.

2. Zorunlu defterlerin tasdiki

Elektronik ortamda tutulacak defterler hariç, kullanılmaya başlanmadan önce zorunlu defterler il müdürlüğüne veya notere onaylatılır. Defter türü ve muhasebe esası, kuruluşun mali yapısına göre belirlenir. Resmî sayfalardaki parasal eşikler zaman içinde değişebileceğinden güncel konsolide yönetmelik ve yıllık tutar ayrıca kontrol edilmelidir.

3. Üyelik kayıt düzeni

Yazılı üyelik başvuruları yönetim kurulunca tüzük uyarınca görüşülür; karar, başvuru sahibine yazılı bildirilir ve kabul edilen üyeler üye kayıt defterine işlenir. Üye bildirimleri için güncel süre ve DERBİS yöntemi kontrol edilir. İlk genel kurulda organları seçmeye yetecek üye sayısı planlanır.

4. DERBİS ve resmî iletişim

Başkan veya yetkilendirilen kişi için güncel DERBİS şifre/erişim usulü takip edilir. Ekran adları ve menüler zamanla değişebildiği için sabit ekran talimatı yerine resmî kullanıcı kılavuzu esas alınır.

5. Banka, mali süreç ve belge düzeni

Banka hesabı, çift imza veya yetki limitleri, internet bankacılığı, bağış–aidat tahsilatı, alındı belgesi, harcama onayı ve muhasebe sorumluluğu yazılı hale getirilir. Yardım toplama faaliyeti ile olağan bağış kabulü birbirine karıştırılmamalıdır.

6. Kişisel veri ve arşiv

Kurucu, üye, bağışçı, çalışan ve gönüllü verileri için erişim yetkisi, aydınlatma metni, saklama düzeni ve güvenli dijital arşiv kurulur. Kimlik fotokopisi gibi belgeler “ileride lazım olabilir” gerekçesiyle gereksiz toplanmamalıdır.

İlk genel kurul ne zaman yapılır?

Kuruluş belgelerinin kanuna uygun olduğunun derneğe yazılı bildirilmesini izleyen altı ay içinde ilk genel kurul yapılmalı ve zorunlu organlar oluşturulmalıdır. Altı aylık süre, kuruluş dosyasının teslim günüyle otomatik olarak aynı tarihte başlamayabilir; yazılı uygunluk bildiriminin tebliğ tarihi dosyada saklanmalıdır.

İlk genel kurul öncesinde:

• tüzüğe göre katılma hakkı olan üyelerin listesi hazırlanır;
• organların asil ve yedek üyelerini seçmeye yetecek üye sayısı tamamlanır;
• yönetim kurulu çağrı kararı alır;
• üyeler tüzük ve yönetmelikteki usulle, en az on beş gün önce çağrılır;
• ilk ve çoğunluk olmazsa ikinci toplantı bilgileri duyurulur;
• bütçe, faaliyet/kuruluş dönemi raporu, seçim ve yetkilendirmeler gündeme alınır;
• toplantı sonrası güncel kanun–yönetmelik süreleri karşılaştırılarak sonuç bildirimi geciktirilmez.

İlk genel kurulun süresinde yapılmaması ve zorunlu organların oluşturulmaması, derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespiti sürecine yol açabilir. Bu nedenle altı ay “son haftada yapılacak iş” olarak görülmemelidir.

Örnek dernek kuruluş takvimi

Bu tablo yasal sürelerin yerine geçmez. Tebligat tarihi, tüzük, özel faaliyet izinleri ve yerel idarenin yazısı esas alınmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

Yedi kurucuyu yalnız imza için toplamak

Kurucuların amaç, üyelik, mali sorumluluk ve geçici yönetim görevleri hakkında ortak anlayışa sahip olmaması, ilk aylarda karar kilitlenmesine yol açar.

Örnek tüzüğü olduğu gibi kopyalamak

Örnek metin, gerçek çalışma modeliyle uyuşmadığında şube, aidat, elektronik toplantı, temsil veya iktisadi işletme gibi konularda erken tüzük değişikliği gerekir.

Amaç ile faaliyeti karıştırmak

Sonsuz faaliyet listesi yazmak kadar yalnız tek etkinliği amaç haline getirmek de risklidir. Amaç, hedeflenen kalıcı sonucu; faaliyetler ise o sonuca ulaşma araçlarını göstermelidir.

Adres eklerini son güne bırakmak

Mesken muvafakati, kira ilişkisi, tebligat kabulü veya adres kodu sorunları dosyanın tamamını geciktirebilir.

Tüzel kişiliği kazanınca bütün işlerin bittiğini sanmak

Defterler, üyelik, DERBİS erişimi, banka, belge düzeni ve ilk genel kurul ayrı yükümlülüklerdir.

Eski form ve eski parasal sınır kullanmak

İnternetteki eski Ek-2 dosyaları veya güncellenmemiş yerel bilgi sayfaları yerine resmî güncel form ve konsolide mevzuat kullanılmalıdır.

Kuruluşla birlikte yardım kampanyası başlatmak

Bağış kabulü ile 2860 sayılı Kanun kapsamındaki yardım toplama faaliyeti farklıdır. Kampanya yöntemi, ilan, dijital çağrı ve özel hesap kullanımı önceden sınıflandırılmalıdır.

Uygulama Kontrol Listesi

Kuruluştan önce

• Ortak amaç, hedef kitle ve faaliyet coğrafyası yazılı hale getirildi.
• En az yedi kurucunun ehliyet ve özel durum kontrolleri yapıldı.
• Tüzel kişi ve yabancı kuruculara ait ek belgeler belirlendi.
• Dernek adı benzer adlar ve izne tabi kelimeler bakımından araştırıldı.
• Merkez adresinin hukuki ve fiilî kullanımı doğrulandı.
• Tüzük zorunlu hükümler ve gerçek çalışma modeli bakımından kontrol edildi.
• Güncel Ek-2 formu resmî kaynaktan indirildi.

Başvuru günü

• Bütün kurucu imzaları ve sayfa imzaları kontrol edildi.
• Ekler bir teslim envanteriyle sıralandı.
• Alındı belgesindeki tarih, saat ve başvuru bilgileri kontrol edildi.
• Teslim edilen dosyanın eksiksiz kopyası güvenli biçimde saklandı.

Kuruluştan sonra

• Geçici yönetim kurulu görev dağılımı ve temsil kararı alındı.
• Zorunlu defterler kullanılmadan önce tasdik edildi.
• Üyelik başvuru ve kayıt süreci kuruldu.
• DERBİS erişimi güncel kılavuza göre planlandı.
• Banka, tahsilat, harcama ve belge yetkileri yazılılaştırıldı.
• Kişisel veri ve belge arşivi için erişim kuralları belirlendi.
• Uygunluk bildirim tarihi ve ilk genel kurul son tarihi takvime işlendi.
• İlk genel kurul için yeterli üye ve organ adayları planlandı.

Sık Sorulan Sorular

Dernek kurmak için en az kaç kişi gerekir?

En az yedi gerçek veya tüzel kurucu gerekir. İlk genel kurulda yönetim ve denetim kurullarının asil ve yedek üyelerini seçebilmek için tüzükteki organ sayılarına göre daha fazla üyeye ihtiyaç duyulabilir.

Dernek kuruluşu için mahkeme kararı gerekir mi?

Genel dernek kuruluşunda mahkeme tescili beklenmez. Kuruluş bildirimi ve eklerinin mülki idare amirliğine verilmesiyle dernek tüzel kişilik kazanır; dosya daha sonra idari uygunluk incelemesinden geçer.

Dernek kurmak için asgari sermaye var mı?

Vakıflardaki gibi genel bir asgari kuruluş mal varlığı şartı yoktur. Buna rağmen amaçları yürütecek gerçekçi bütçe, adres, defter, banka ve idari gider planı kurulmalıdır.

Yabancı uyruklu biri dernek kurucusu olabilir mi?

Türkiye’de yerleşme hakkını gösteren belge gibi mevzuatta aranan koşullar sağlanırsa olabilir. Yabancı tüzel kişilerin kurucu olması ise ayrıca İçişleri Bakanlığı izin rejimine tabi olabilir.

Ev adresi dernek merkezi olabilir mi?

Tapuda mesken görünen bir yer merkez olacaksa resmî kuruluş listesinde kat malikleri kurulunun oybirliğiyle vereceği karar örneği aranır. Bina yönetim planı, kira ve faaliyet türü ayrıca incelenmelidir.

Dernek ne zaman tüzel kişilik kazanır?

Kuruluş bildirimi ve eklerinin yetkili mülki idare amirliğine teslim edildiği anda tüzel kişilik kazanır. Başvuruya ilişkin alındı belgesi bu tarihin ispatı açısından saklanmalıdır.

İlk genel kurul için altı aylık süre ne zaman başlar?

Kuruluş belgelerinin kanuna uygun olduğunun derneğe yazılı bildirilmesini izleyen tarihten başlar. Tebligat tarihi ve idarenin yazısı kuruluş dosyasında muhafaza edilmelidir.

Dernek kurulduğu gün bağış toplamaya başlayabilir mi?

Olağan bağış kabulü ile kamuya yönelik yardım toplama kampanyası aynı değildir. Kullanılacak yöntem ve çağrı biçimi 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.